Όργουελ: 2+2=5

Το να προσπαθήσει κανείς να εκθέσει μια περιληπτική αποτίμηση ενός πονήματος του μεγάλου Αϊτινού ντοκιμαντερίστα (κυρίως, διότι έχει και μυθοπλασίες στο κινηματογραφικό ενεργητικό του), δεν είναι εύκολο πράγμα. Επιτείνεται ακόμα περισσότερο από το ότι η πραγματεία του εδώ αφορά σε μια μορφή των Γραμμάτων «πολυπαιγμένη» -άρα και εξαιρετικά κρυμμένη στην ουσία της από την κοινή θέα- περιστασιακά περασμένη από τον κυματισμό της μόδας και σταθερά αντιπαθή (και άγνωστη) στην θιγόμενη μερίδα του πολιτικού πληθυσμού. Το ότι η κουβέντα γίνεται με επίκεντρο το «1984», ένα βιβλίο «που το ξέρουν όλοι» προσθέτει ειδικά στο βάρος της προσέγγισης, αφού ο σκόπελος της προκατάληψης αντιπαρατίθεται στον ύφαλο των ερμηνειών.

Αυτό που διευκολύνει, τον υπογράφοντα τουλάχιστον, είναι το σφοδρά πολιτικοποιημένο βλέμμα του Πεκ ο οποίος δεν μπορεί να κρύψει ότι σύγχρονα με την εκτίμηση που τρέφει για τον τρόπον τινά βιογραφούμενο και τις ιδέες του, επιθυμεί διακαώς να κατασκευάσει τον φακό μέσα από τον οποίον θα γίνει η συνομιλία του σημαδιακού λογοτεχνικού έργου και της εποχής μας. Τα πιο «αδύναμα» σημεία του ντοκιμαντέρ πηγάζουν από την λειψή διείσδυση στο οργουελικό κείμενο, τα πιο συναρπαστικά (και εχθρικά ως προς την αρτηριακή πίεση θερμόαιμων θεατών – υπογράφοντος συμπεριλαμβανομένου) στην οργουελική σκυτάλη για την καταγραφή των σημερινών πραγμάτων.

Ως προς το πρώτο, ο Πεκ απλοποιεί την οργουελική σύλληψη όπως του χρειάζεται. Δεν την εκχυδαΐζει, αλλά την εργαλειοποιεί. Έτσι, η ταινία δεν απογειώνεται σε μια βαθιάς πνευματικής συγκρότησης κοινωνιοψυχολογική περιγραφή του Ολοκληρωτισμού και των δυνάμεων που τον γεννούν, τον ανατρέφουν και τον ενηλικιώνουν. Παράδειγμα: Το περίφημο 2+2=5 του βιβλίου διατρανώνεται σαν οφθαλμοφανές παράλογο που υπογραμμίζει την τρέλα του Κακού. Χρειαζόταν εδώ μια περαιτέρω υπόμνηση ότι στην άρνηση του αλγεβρικού αξιώματος, ελλοχεύει άρνηση του φυσικού, άρα και της ίδιας της ύπαρξης. Ο Ολοκληρωτισμός για τον Όργουελ είναι η πλήρης εναντίωση στο ανθρώπινο. Το γεγονός λοιπόν ότι οι φορείς του (δεν μπορεί παρά να) είναι άνθρωποι καταδεικνύει την απάτη τους, δηλαδή την υστεροβουλία τους. Άρα, μαθηματικά και ωραία, η απολυταρχία είναι η κατ’ εξοχήν βασανιστική, καταπιεστική εξουσία ανθρώπου σε άνθρωπου με σκοπό το ίδιον όφελος. (Μένει μετά να ορίσουμε ποιος είναι απολυταρχικός και ποιος όχι, ένα πάγια διχαστικό ζήτημα στην ευάλωτη εποχή μας. Ο Πεκ ρέπει, μόνο ελαφρώς, προς τις δεξιές απολυταρχίες, αλλά συγχωρείται.)

Το έργο ενεργοποιείται πλήρως όταν θα χρειαστεί να εντοπίσει συμπεριφορικά τον Ολοκληρωτισμό αυτό. Θα πείτε δεν είναι και τόσο δύσκολο αυτό σ’ έναν κόσμο κατάμεστο παραδειγμάτων. Και πάλι όμως, η συνάθροιση γεγονότων από την Μιανμάρ, την Ινδία, το Ιράν, τη Μέση Ανατολή, την Ουκρανία, τη Ρωσία, τις ΗΠΑ, την Αϊτή (και πάει λέγοντας), η παράθεση ηγετών που εμπίπτουν στην οργουελική «προφητεία» και η ανυποχώρητη διείσδυση στον κόσμο των κροίσων, των μίντια, των αλγορίθμων, της κατάδειξης του πολιτικού ρόλου των social συνάξεων και της εκθετικής αύξησης της δυνατότητας χειραγώγησης, συνθέτουν το μωσαϊκό στο οποίο εξαρχής αποσκοπεί: Ο Ολοκληρωτισμός, πολύ περισσότερο από την εποχή συγγραφής του βιβλίου (όταν και στο κάτω-κάτω είχε υπάρξει μια πολεμική αντίσταση), έχει σήμερα περάσει κάτω το δέρμα μας, οι λύκοι-φορείς του φέρουν αιγοπροβιές και αρχικά περνιούνται για Δημοκράτες (εν συνεχεία μιλούν ανοιχτά απολυταρχικά και χειροκροτούνται με ζέση γι’ αυτό). Όπως άλλοτε σε περιορισμένες εθνικές κλίμακες, ακόμα χειρότερα σήμερα, η έννοια του απολυταρχικού καθεστώτος έχει χάσει για τον περιώνυμο «μέσο άνθρωπο» το κάποτε αρνητικό της πρόσημο. Για την ακρίβεια, ο Ολοκληρωτισμός έχει αποσημασιοδοτήσει την έννοια του Καλού και του Κακού. Ωφέλιμο είναι το προσωπικό, το οικογενειακό, το κτητικό, το επιχειρησιακό, το εθνικό, το του «τρόπου ζωής», το κερδοφόρο. Κι αυτό έγινε εξαιτίας μιας αποευαισθητοποίησης που η φύση του Ολοκληρωτισμού έπαιξε επικοινωνιακά στα δάχτυλα.

...διαφωτιστικό κοινωνικό/πολιτικό ανάγνωσμα, σπεύδετε

Η λογική του Πεκ, μέσα από ένα εν γένει οργανωμένο δοκίμιο γνωστικής έντασης (ενίοτε ωστόσο και ρίψης λόγων, ιδεών και εννοιών που χρειάζονται παραπάνω χωροχρόνο να αναπνεύσουν), κινείται επιμελώς προς ένα φινάλε σχετικής αισιοδοξίας, ή όπως μπορείς να ονομάσεις μια ακατάσχετη ελπίδα εν μέσω διατυπωμένου (και διαπιστωμένου) ερέβους, στο οποίο υπενθυμίζεται ότι στην διάρκεια της Ιστορίας όλοι εμείς, οι απλοί άνθρωποι, δεν χάσαμε ποτέ την ηθική μας πυξίδα. Ομολογώ, και υπό την (είπαμε υπερτασική) επιρροή του ντοκιμαντέρ, ότι δεν βλέπω πώς η ανθρωπότητα κάτω από την αποκρουστική αιγίδα όλων αυτών που μας μολύνουν –και αναιρούν– την σκέψη, την έγνοια και την τόλμη, θα μπορέσει στο ελάχιστο κοινό της πολλαπλάσιο (δηλαδή εμάς) να διατηρήσει ηθικό έρμα. Δεν το βλέπω γύρω μου. Ίσως δεν ξέρω που να κοιτάξω. Ίσως δεν διακατέχομαι από την ίδια αισιότητα. Ο Πεκ την βλέπει την ελπίδα. Στις συγκεντρώσεις, τις διαμαρτυρίες, την μαζικότητα (στη Ρωσία, στις ΗΠΑ, στην Ευρώπη, στο Ιράν), τον συλλογικό νου. Σε έναν κόσμο που το ντοκιμαντέρ του θα ήταν μέρος ενός συνόλου έργων ανάλογης οξύνοιας και ηθικής ενάργειας, σε μια πραγματικότητα που η καθημερινή σκέψη θα αποδεικνυόταν λογικά χαλκέντερη και η συμπεριφορά τεκμηριωμένα συμπονετική (όχι δηλαδή σε έναν κόσμο που βλέπεις τα κρίματα των άλλων μα όχι τα δικά σου, όχι σε έναν κόσμο όπου οι υποστηρικτές είναι οπαδοί φθαρμένων λέξεων τα συμφέροντα των οποίων υπηρετούν), «αυτό το πράγμα με φτερά» θα πετάριζε στις ψυχές περισσότερων.

Κι έτσι πάντως απαραίτητο, διαφωτιστικό κοινωνικό/πολιτικό ανάγνωσμα, σπεύδετε.