Ανατρέχουμε στα αγαπημένα μας κινηματογραφικά παραμύθια - δεν ξεκινούν απαραίτητα με το «Μια φορά κι έναν καιρό...», ούτε είναι πάντα κατάλληλα για παιδιά. Όλα τους όμως μας εμπνέουν να ζούμε καλύτερα.
«Alice» (1988) του Γιαν Σβανκμάγιερ
Ίσως η πιο σκοτεινή μεταφορά της «Αλίκης στη Χώρα των Θαυμάτων» που έγινε ποτέ. Πρόκειται για ένα απόκοσμο μείγμα live-action και stop-motion-animation που, ενώ αποκλίνει εξαιρετικά από την παραδοσιακή αντίληψη περί παραμυθιών, καταφέρνει να μείνει απόλυτα πιστό στην αρχική ιδέα του Λιούις Κάρολ.
Η Αλίκη του Σβανκμάγιερ περιφέρεται σε ένα χέρσο κι εφιαλτικό τοπίο με μόνη ανθρώπινη συντροφιά τον εαυτό της, περιτριγυρισμένη απ’ τους παλιούς της γνώριμους σε πιο γκροτέσκα έκδοση κι ελφρώς πιο απειλητική διάθεση.
Ο ιδιοφυής Τσέχος σουρεαλιστής στοιχειώνει ακόμα περισσότερο την ατμόσφαιρα, χρησιμοποιώντας τους ελάχιστους διαλόγους σαν ηχητικά μοτίβα, απόηχο της «διακεκομμένης» κινησιολογίας των ηρώων του. Θα δίνει τροφή στους εφιάλτες σας για πολύ καιρό.
«Η Πεντάμορφη και το Τέρας» (La Belle et la Bete / 1946) του Ζαν Κοκτό
Όταν ο απόλυτος καλλιτέχνης δημιούργησε το απόλυτο κινηματογραφικό παραμύθι. Σχεδόν μισό αιώνα πριν το διάσημο και, ομολογουμένως, αξιόλογο καρτούν της Ντίσνεϊ, ο Κοκτό έφερε την πραγματική μαγεία του παραμυθιού της Ζαν Μαρί Λεπρίνς Ντε Μπομόντ στη μεγάλη οθόνη, χωρίς βέβαια να κάνει μια ταινία για παιδιά.
Αξιοποιώντας τα σκοτεινά μονοπάτια του κλασσικού παραμυθιού, ο Κοκτό φαντάζεται σουρεαλιστικά σκηνικά, ανάγει τον πρωταγωνιστή του, Ζαν Μαρέ, σε ήρωα-είδωλο, δίνοντας του τριπλό ρόλο και διαχέει λανθάνοντα ερωτισμό και φροϋδικούς συμβολισμούς στην ιστορία του μυθικού αταίριαστου ζευγαριού του.
Το αποτέλεσμα είναι ποιητικό και σκοτεινό, πολυσύνθετο και μαγικό, διαχρονικό και πανέμορφο. Ένα αξεπέραστο κινηματογραφικό έργο τέχνης.
«Η Χιονάτη και οι Επτά Νάνοι» (Snow White and the Seven Dwarfs / 1937) του Γουόλτ Ντίσνεϊ
Ο Σεργκέι Αϊζενστάιν την χαρακτήρισε ως την καλύτερη ταινία που έγινε ποτέ. Οι ίδιοι οι αδελφοί Γκριμ θα ζήλευαν την μεταφορά του κλασσικού τους παραμυθιού στην μεγάλη οθόνη από την Ντίσνεϊ.
Η πρώτη έγχρωμη μεγάλου μήκους ταινία κινουμένων σχεδίων έχει μεγαλώσει πολλές γενιές παιδιών. Έχει ομορφύνει τα όνειρά τους με τις αξέχαστες μορφές των καλόκαρδων νάνων και της γλυκιάς Χιονάτης και έχει στοιχειώσει τους εφιάλτες τους με τα διαχρονικά αρχέτυπα της κακιάς μάγισσας και του μαγεμένου δάσους.
Η σημερινή τεχνολογία με τις τέλειες εικόνες και τις ομάδες σεναριογράφων δεν θα καταφέρει ποτέ να ξεπεράσει σε μαγεία και κινηματογραφική ομορφιά το κλασσικό διμάντι της Ντίσνεϊ.
«Το Πορτρέτο της Τζένι» (Portrait of Jennie / 1948) του Γουίλιαμ Ντίτερλε
«Μέσα από τις σκιές της γνώσης και μέσα από έναν κρεμασμένο, στο διάδρομο ενός μουσείου, πίνακα βγαίνει η ιστορία μας, η αλήθεια της οποίας βρίσκεται όχι στην οθόνη, αλλά στις καρδιές σας».
Με αυτή τη σύντομη προλογιστική κάρτα, το μεταπολεμικό Χόλιγουντ προετοιμάζει τον κόσμο για το πρώτο ενήλικο παραμύθι στην ιστορία του. Ούτε σκανδαλιάρικα ξωτικά, ούτε κακές μάγισσες, ούτε ζωντανεμένα σκιάχτρα.
Μονάχα ένας πλατωνικός έρωτας, που γεφυρώνει πρώτα αισθητικά και ύστερα μυθοπλαστικά την ανάσταση, από την χιονισμένη Νέα Υόρκη της οικονομικής κρίσης μέχρι τα ουράνια και από το σκαμμένο πρόσωπο του Τζόζεφ Κότεν μέχρι την αιθέρια φιγούρα της Τζένιφερ Τζόουνς. Απόσταση τόση όση χωρίζει και τον κατειλημμένο από μια ερωτική εικόνα από την πλήρη παραίσθηση.
«Τα Κόκκινα Παπούτσια» (The Red Shoes / 1948) των Μάικλ Πάουελ και Έμερικ Πρέσμπεργκερ
Τίποτα δεν μπορεί να φυπνίσει την φαντασία όσο η τέχνη. Τίποτα δεν μπορεί να μιλήσει πιο άφοβα για την αλήθεια από τα παραμύθια. Η φαντασία είναι η μητέρα των παραμυθιών, όπως το αίμα που ρέει, η πηγή της ζωής.
Κόκκινο το αίμα, κόκκινα και τα παπούτσια. Αν τα φορέσεις, δεν σταματάς να χορεύεις σε μια ονειρεμένα ατελείωτη σεκάνς μπαλέτου που ξεφεύγει από τη σκηνή και εισβάλει στην πραγματικότητα, όπως το παραμύθι του Χανς Κρίστιαν Άντερσεν απλώνεται στην οθόνη.
«Για δέκα χρόνια μας έλεγαν να πεθάνουμε για την ελευθερία και τη δημοκρατία. Τα Κόκκινα Παπούτσια μας είπαν να πεθάνουμε για την τέχνη» είπε ο Πάουελ, μια φορά κι έναν καιρό...
«Οι Περιπέτειες του Βαρόνου Μινχάουζεν» (The Adventures of Baron Munchausen / 1988)
του Τέρι Γκίλιαμ
Ο μοναδικός Αμερικάνος που κατάφερε να υιοθετήσει επιτυχώς το βρετανικό χιούμορ παραδίδει μαθήματα τρέλας σ’ ένα αντισυμβατικό παραμύθι με πρωταγωνιστή το γνωστό αρχιψεύταρο.
Η σκηνοθεσία του Γκίλιαμ αφήνεται να ταξιδέψει στα άκρα, όπως ακριβώς και οι ιστορίες του μυθομανή Βαρόνου, με αποκορύφωση τις περιπέτειες του Μινχάουζεν στο φεγγάρι.
Ο Ρόμπιν Γουίλιαμς δίνει καινούριο νόημα στον όρο διχασμένη προσωπικότητα ως βασιλιάς της Σελήνης, με το κεφάλι του να περιφέρεται στο διάστημα αναζητώντας διαγαλαξιακή γαλήνη και το σώμα του να τρέχει ξαναμμένο πίσω από τη σιτεμένη βασίλισσα και όλα αυτά στην ίδια ταινία όπου η εννιάχρονη Σάρα Πόλεϊ κάνει μια από τις πρώτες της κινηματογραφικές εμφανίσεις. Πρέπει να το δείτε για να το πιστέψετε!
«Ο Τίγρης της Βεγγάλης / Ο Τάφος του Ινδού» (Tiger of Bengal / Das Indische Grabmal, 1959)
του Φριτς Λανγκ
Εξωτικά τοπία άλλων εποχών και πολιτισμών, ιστορίες που μοιάζουν βγαλμένες από τις «Χίλιες και Μια Νύχτες».
Όπως και τα τεχνικολόρ έπη του Αλεξάντερ Κόρντα, έτσι και οι δύο ταινίες του Λανγκ επιστρέφουν σε παλαιότερες συνταγές παραμυθιών. Η καριέρα του πλησίαζε τότε στο τέλος και οι δύο εξωτικές περιπέτειες βγήκαν σε μια εποχή που τα παραμύθια είχαν αντικατασταθεί από τον ασπρόμαυρο ρεαλισμό της Ευρώπης ή τα «χριστιανικά»έπη του Χόλιγουντ.
Και όμως, δεν υστερούν σε τίποτα από τα αυθεντικά παραμύθια της Ανατολής, με τους μαχαραγιάδες και τις αιθέριες χορεύτριες, τους κακούς μάγους και την επικίνδυνη ζούγκλα, το πάθος του έρωτα και το πλήθος των χρωμάτων. Κι έχουν την υπογραφή ενός θαυμαστού δημιουργού.
«Η Παρέα των Λύκων» (The Company of Wolves / 1984) του Νιλ Τζόρνταν
Εμπνεόμενη από την ψυχαναλυτική ανάγνωση του διόλου αθώου κόσμου των παιδικών μύθων, της λογοτέχνιδος Άντζελα Κάρτερ, η μυσταγωγική αυτή ταινία περιδιαβαίνει την πιο διεστραμμένη πλευρά των παραμυθιών, παντρεύοντας την Κοκκινοσκουφίτσα με μια φροϋδικά φορτισμένη αλληγορία πάνω στην ενηλικίωση και τη γυναικεία σεξουαλική συνειδητοποιήση.
Ιδομένο ως ένας ατέλειωτος εφιάλτης όπου τα όρια ανάμεσα στο τι είναι αληθινό και τι όχι γίνονται διαρκώς και πιο δυσδιάκριτα, το υποβλητικό φιλμ εμβολίζει την παιδική φαντασία και την ανήλικη αφέλεια με έντονο ερωτισμό, αρχέγονο τρόμο, πυκνό συμβολισμό και μια μαγευτική γοτθική εικονογράφηση η οποία απογειώνει τα πάντα στη σφαίρα της ποιήσης.
«Μαίρη Πόπινς» (Mary Poppins / 1964) του Ρόμπερτ Στίβενσον
Η ιπτάμενη γκουβερνάντα με την αγγελική φωνή και το ακατάμαχητο πείσμα «προσγειώθηκε» στη μεγάλη οθόνη μέσα από τα βιβλία του Π. Λ. Τράβερς και έγινε οδηγός αλλά και ηρωίδα σε ένα παραμύθι γεμάτο χιούμορ, μαγεία, φαντασία, και υπέροχα τραγούδια από τους Ρίτσαρντ και Ρόμπερτ Σέρμαν.
Τα μικρά παιδιά μεγάλωσαν, πίνοντας το αγαπημένο τους σιρόπι με μια πρόσθετη κουταλιά ζάχαρη, τα κινούμενα σχέδια δέχτηκαν στον κόσμο τους τη Μαίρη και τους φίλους της και εμείς μάθαμε μια νέα, αν και κάπως δύσκολη λέξη για να ξορκίσουμε τη μελαγχολία: το «Σουπερκαλιφρατζιλίστικεξπιαλιντόσιους» είναι μια συνώνυμο της αισιοδοξίας για κάθε παιδί, ανεξαρτήτως ηλικίας.
«Ο Κλέφτης της Βαγδάτης» (The Thief of Baghdad / 1940)
των Μάικλ Πάουελ, Λούντβιχ Μπέργκερ και Τιμ Γουίλαν
Είναι αδύνατο να μην μαγευτούμε από τα ιπτάμενα χαλιά, τα τεράστια τζίνι, τις μάχες με τερατώδεις αράχνες, τους πρίγκιπες στην αναζήτηση της χαμένης αγάπης, να μην γοητευτούμε από έναν από τους πιο αρχετυπικούς κακούς και να μην χαθούμε κυριολεκτικά σε ένα από τα πιο πυκνογραμμένα σενάρια παραμυθιού.
Τα φανταστικά σκηνικά είναι κινηματογραφημένα με τα πιο υπέροχα χρώματαπου εμφανίστηκαν σε Τεχνικολόρ εν έτει 1940, ενώ στη σκηνοθτεική καθοδήγηση έβαλαν ανεπίσημα το χέρι τους και οι Γουίλιαμ Κάμερον Μένζις, Αλεξάντερ Κόρντα, Ζόλνταν Κόρντα. Προορισμένο να ζει για πάντα.
«Ο Ψαλιδοχέρης» (Edward Scissorhands / 1990) του Τιμ Μπάρτον
Ένας από τους μεγαλύτερους παραμυθάδες της οθόνης εμπνέεται από τον «Φράνκενσταϊν» της Μέρι Σέλεϊ για να δώσει σάρκα και οστά στο ρομαντικό και αθώο... τέρας που όλοι κρύβουμε μέσα μας.
Εκείνο το παράξενο, αγέραστο πλάσμα που ομορφαίνει την καθημερινότητα μας, αλλά είναι αδύνατο να επιβιώσει σε αυτή.
Εκείνο, το πιο ιδιαίτερο κομμάτι του εαυτού μας, που ξέρει μόνο να αγαπά και να δημιουργεί, αλλά, όταν συνειδητοποιήσει ότι είναι επίσης ικανό να θυμώσει και να καταστρέψει, αποσύρεται απογοητευμένο στο σκοτεινό κάστρο του.
Εκεί όπου τα ψαλίδια δεν κόβουν, αλλά γεννούν χιόνι: το μόνο που μπορεί, κάποιες φορές, να μεταμορφώσει την πραγματικότητά μας σε παραμύθι.
«Ο Μάγος του Οζ» (The Wizard of Oz / 1939) του Βίκτορ Φλέμινγκ
Μια φορά κι έναν καιρό, η πληγωμένη από τον «τυφώνα» της οικονομικής κρίσης Αμερική προσπαθούσε να βρει το δρόμο προς την ευτυχία. Παίρνει τη μορφή της αρχετυπικής επαρχιωτοπούλας από το Κάνσας, Ντόροθι, υιοθέτει την αισιοδοξία, την περιέργεια και την ελπίδα στη σπίθα των ματιών της και τη βάζει να ακολουθήσει τον «δρόμο με τα κίτρινα τούβλα».
Εκείνη συναντά περιθωριακούς απόκληρους (το χωρίς λογική Σκιάχτρο, τον κενό συναισθηματικά Τενεκεδάνθρωπο και τον φοβιτσιάρη Λέοντα), τους βοηθάει να ξεπεράσουν τους φόβους τους και τους επιστρατεύει στην αναζήτηση για το μυθικό μάγο.
Ελάχιστα υποψιαζόταν ότι η ίδια αυτή σύμπραξη θα άνοιγε το δρόμο για την ενηλικίωση μιας χώρας που θεωρητικά πιστεύει ότι κάθε πλάσμα έχει το ειδικό του βάρος, αλλά στη συντηρητική της πραγματικότητα κάθε ονειρεμένο ουράνιο τόξο σε... επιστρέφει σπίτι.
«Ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών» (The Lord of the Rings Trilogy / 2001-03) του Πίτερ Τζάκσον
Άνθρωποι, χόμπιτ, ξωτικά, νάνοι, δέντρα, μάγοι από όλα τα σημεία της Μέσης Γης συναντήθηκαν και πάλεψαν για έναν κοινό σκοπό. Κι έκαναν τα αδύνατα δυνατά. Νεοζηλανδοί, Αυστραλοί, Εγγλέζοι, Αμερικάνοι, Δανοί, ταλέντα από όλα τα σημεία της Γης, συναντήθηκαν και δούλεψαν για έναν κοινό σκοπό. Κι έκαναν τα αδύνατα δυνατά, όταν η ηρωική φαντασία του Τόλκιν συνάντησε το γενναίο όραμα του Τζάκσον.
Και το σινεμά έγινε πρωτόγνωρο επίτευγμα και διαχρονικά επίκαιρος καθρέφτης της ανθρωπότητας. Τώρα που αυτή βιώνει ξανά από τις πιο πολωμένες, ταραγμένες εποχές της, η τριλογία του Άρχοντα αναδεικνύει τις ομοιότητες, γιορτάζει τις διαφορές μας και μας καλεί σε σύμπνοια. Για να γίνει το απίθανο παραμύθι πιθανή πραγματικότητα.
«Ταξίδι στη Χώρα των Θαυμάτων» (Spirited Away / 2001) του Χαγιάο Μιγιαζάκι
Με το «Ταξίδι στη Χώρα των Θαυμάτων» ο Χαγιάο Μιγιαζάκι κατάφερε να δημιουργήσει ένα τόσο απολαυστικό φανταστικό σύμπαν, ώστε η επιστροφή στην πραγματικότητα μετά τους τίτλους τέλους είναι σχεδόν οδυνηρή.
Η προσοχή στη λεπτομέρεια σε συνδυασμό με ένα σενάριο που αρχίζει και τελειώνει όπως πολλά άλλα (ασεβείς άνθρωποι μετατρέπονται σε ζώα και κάποιος πρέπει να τους σώσει), είναι όμως εφοδιασμένο μ’ έναν ευφάνταστο κόρμο που ξεπερνά τα όρια της συμβατικής φαντασίας, συμβάλλουν στη σύνθεση μιας αυτοτελούς παραμυθένιας διάστασης που απορροφά ολοκληρωτικά τις αισθήσεις.
(το άρθρο είναι αναδημοσίευση από το τεύχος 165 του Περιοδικού ΣΙΝΕΜΑ, με συντάκτες τους Κατερίνα Ανδρεάκου, Ρόμπυ Εκσιέλ, Λουκά Κατσίκα, Αντρέα Κύρκο, Πόλυ Λυκούργου, Ιωάννα Παπαγεωργίου, Δέσποινα Παυλάκη)
