Γιατί, πέρα από το μεγάλο έπος της Ιστορίας, οι ταινίες του μεγάλου δημιουργού αφηγούνταν πάντοτε ιστορίες ανθρώπων που ισορροπούν ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο.

Οι λέξεις ποτέ δεν έλειψαν για τον Θεόδωρο Αγγελόπουλο, ούτε τα βραβεία και η κάθε είδους επίγεια δόξα. Κι αν το σινεμά του υπήρξε τόσο μεγαλοπρεπές όσο και η μόνιμη διεθνής υποδοχή του, κι αν τα «αγγελοπουλικά» πλάνα έμοιαζαν να προσπαθούν να αγκαλιάσουν την Ιστορία ολόκληρη, στον πυρήνα βρισκόταν μονίμως μια προσωπική αλλά σπαρακτική ιστορία: άνθρωποι εξόριστοι από ανάγκη ή επιλογή, μονίμως μετέωροι ανάμεσα στο «εδώ» και το «εκεί». Ανάμεσα στην ξενιτιά και την πατρίδα, τη μνήμη και τη λήθη. Ουσιαστικά, πάντα ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο.

Ο Αγγελόπουλος γνώριζε πολύ καλά πως πέρα από την εξορία από τον τόπο σου, αυτήν που ονόμαζε «εξωτερική», υπάρχει και η «εσωτερική» εξορία: να νιώθεις ξένος όχι μόνο στον τόπο σου, αλλά και μέσα στον ίδιο σου τον εαυτό. Κάποτε, με αφορμή το «Λιβάδι που Δακρύζει», είχε αναρωτηθεί: «Πόσα σύνορα πρέπει να περάσουμε για να φτάσουμε στους εαυτούς μας;». Μάλλον αυτή ήταν και η κεντρική ερώτηση που βασάνιζε διαχρονικά τους ήρωές του, σύγχρονες παραλλαγές του Οδυσσέα που δεν ήθελαν ποτέ απλώς να γυρίσουν σπίτι αλλά να ξαναβρούν τον χαμένο χρόνο και την χαμένη τους ζωή, και κάπως έτσι να ξανανιώσουν ζωντανοί.

Στο «Βλέμμα του Οδυσσέα» (τίτλος που συνοψίζει καλύτερα από κάθε άλλον το έργο του Αγγελόπουλου), η ταινία σημαδεύεται από τον θάνατο του ανθρώπου πίσω από την κινηματογραφική μηχανή, ενώ εκείνη προσπαθεί να δει μέσα από την ομίχλη. Ένας θάνατος επί τω έργω, τραγική προαναγγελία του τέλους που θα επιφυλασσόταν στον ίδιο τον δημιουργό. Ακόμα πιο τραγική, ωστόσο, φαντάζει μια άλλη σύμπτωση: της φυγής του κατά την διάρκεια των γυρισμάτων μιας ταινίας με τίτλο «Η Άλλη Θάλασσα». Το ταξίδι προς το «αλλού» θα μείνει ημιτελές, μετέωρο, όπως τα βήματα των ηρώων του. Ανάμεσα στην ζωή και τον θάνατο, όπως η παρακάτω υπέροχη σκηνή από το «Ταξίδι στα Κύθηρα».

Κωνσταντίνος Σαμαράς