Η γέννηση ταυτίζεται με το υγρό στοιχείο. Μέσα στην ασφάλεια αυτού του περιβάλλοντος, το κυοφορούμενο έμβρυο διαπλάθεται και αναπτύσσεται. Κρατώντας σταθερή τη συνθήκη, το καλοκαίρι του 1975 η χολιγουντιανή μήτρα παρέδωσε στο παγκόσμιο κοινό το εμπορικό ανάλογο της φυσικής νομοτέλειας, έτσι όπως επιτάσσει η δαρβινική θεωρία. Το τέκνο είχε τη μορφή ενός τέρατος και θύμισε σε όλους πως στον αγώνα της (εμπορικής) επιβίωσης, ισχύει ο νόμος του ισχυρού.
Μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του ‘70, οι μεγάλες παραγωγές των στούντιο στην Αμερική άνοιγαν στις κινηματογραφικές αίθουσες των μεγάλων πόλεων και η ευθύνη της διαφημιστικής εκστρατείας είχε τοπικό χαρακτήρα. Το καλοκαίρι του 1975, εγκαινιάστηκε ένας νέος τρόπος δημιουργίας, προώθησης και έκθεσης ταινιών, όταν τα «Σαγόνια του Καρχαρία» έκαναν άνοιγμα σε 465 κινηματογράφους, σαρώνοντας τις ΗΠΑ από την ανατολική ως τη δυτική ακτή.
Η πρωτοφανής στρατηγική του μάρκετινγκ στη συγκεκριμένη περίπτωση απαιτούσε τεράστια αυτοπεποίθηση, μιας και η εταιρία διανομής έπρεπε να ξοδέψει εκατομμύρια δολάρια στη διαφημιστική καμπάνια που είχε εθνική απεύθυνση και όφειλε να τυπώσει τουλάχιστον 465 κόπιες της ταινίας. Λίγους μήνες μετά τα «Σαγόνια» είχαν ροκανίσει κάθε ρεκόρ και μέσα από την υγρή ιδιοσυστασία τους, το Χόλιγουντ είχε παραδώσει στο παγκόσμιο κοινό τον αδηφάγο απότοκο της κινηματογραφικής τέχνης.
Η Ουάσινγκτον ήταν το περιφερειακό κέντρο διανομής ταινιών. Μέρος της στρατηγικής για την προώθηση των «Σαγονιών» ήταν το ότι ο διανομέας (η Universal) επέλεξε να μην προβάλλει την ταινία για τους αιθουσάρχες με τον συνήθη τρόπο. Κανονικά, μία ταινία λίγο πριν κυκλοφορήσει, παρουσιαζόταν σε μία μικρή αίθουσα προβολών που ανήκε στην Εθνική Ένωση Ιδιοκτητών Κινηματογράφων και χωρούσε περίπου 50 άτομα. Οι αιθουσάρχες έβλεπαν τις νέες ταινίες και στάθμιζαν τα χρήματα που έπρεπε να υποβάλουν σαν προσφορά για τα δικαιώματα, σύμφωνα με τους δεδομένους νόμους της αγοράς. Η ασφάλεια αυτών των προβολών δεν ήταν σπουδαία, οπότε οποιοσδήποτε σχετικός με τη βιομηχανία μπορούσε να βρίσκεται μέσα στην αίθουσα.
Η πρώτη και μόνη προβολή της ταινίας του Σπίλμπεργκ στους ιδιοκτήτες κινηματογράφων, έλαβε χώρα περίπου ένα μήνα πριν την πρεμιέρα της, σε ελάχιστες επιλεγμένες αίθουσες το ίδιο βράδυ. Το κοινό ούρλιαζε τις στιγμές που έπρεπε, το χειροκρότημα ακούστηκε όταν τα φώτα της αίθουσας άναψαν και τα «Σαγόνια» είχαν κάνει τα σαγόνια του κοινού να πέσουν στο πάτωμα. Η καινοτόμα ιδέα μιας προβολής με σκοπό να δημιουργήσει το απαραίτητο ενδιαφέρον σε πολλαπλές εστίες, είχε πετύχει απόλυτα. Η ταινία ενός νεόκοπου σκηνοθέτη με τηλεοπτική κυρίως πείρα, είχε πείσει πως ήταν χρυσωρυχείο και όλοι προσπαθούσαν να βρουν χρήματα (ακόμα και δανεικά) με σκοπό να εξασφαλίσουν τα δικαιώματα προβολής. Το πρώτο μπλοκμπάστερ της κινηματογραφικής ιστορίας απελευθερώθηκε από τα σπάργανά του και αναζήτησε άμεσα τροφή. Χάρτινη και στο χρώμα του δολαρίου βεβαίως.
Μετά τα «Σαγόνια», όλο το Χόλιγουντ έσπευσε να αντιγράψει τον τρόπο που είχαν δειγματίσει οι παραγωγοί και οι διανομείς της ταινίας. Έτσι, σχεδόν πενήντα χρόνια πριν, το καλοκαίρι κάθε χρόνου έγινε η εποχή που συσσωρεύει τις κινηματογραφικές υπερπαραγωγές που κοστίζουν περισσότερο σε μαζικές διαφημιστικές καμπάνιες και σταδιακά, αυτό που αφορούσε την Αμερική έγινε παγκόσμιο και αυτό που αφορούσε την τέχνη, κατέληξε προϊόν.
Ο Ίνγκμαρ Μπέργκμαν στα γυρίσματα της ταινίας, παρατηρεί τον «καρχαρία» Bruce
Ο λόγος για τον οποίο τα «Σαγόνια του Καρχαρία» έσπειραν τον πανικό και δημιούργησαν ουρές στα ταμεία δεν οφείλεται μόνο στις τεχνικές αρετές της ταινίας ή στη διαφημιστική χειραγώγηση. Το πρώτο μπλοκμπαστερ που ξεπέρασε τα 100 εκατομμύρια δολάρια σε εισπράξεις, είναι μία ταινία φτιαγμένη με πρωτόλεια έμπνευση που αντιπροσώπευε αρχετυπικά την αμερικάνικη κοινωνική διαστρωμάτωση και είχε αντίπαλο έναν φυσικό/εσωτερικό εχθρό. Περιγράφοντας υποδόρια και χωρίς εικόνα έναν εγγενή φόβο, το ασυνείδητο του κοινού ένιωσε σε μία κινηματογραφική προβολή τον τρόμο σε απόσταση ασφαλείας.
Σε ένα ιστορικό πλαίσιο που σφραγίστηκε από την καταστροφή και την απώλεια που επιφύλαξε ο πόλεμος του Βιετνάμ για τους Αμερικάνους, η κινηματογραφική διαφυγή προσέφερε την εκτόνωση με περιεχόμενο που βασίστηκε σε στρεσογόνες καταστάσεις πολλαπλής επικινδυνότητας, είχε κοινωνική συνάφεια και ταυτόχρονα αποσυμπίεζε μέσα από το θέαμα και την οικογενειακή συσπείρωση, τη συλλογική ταραχή και αγωνία.
Ενδεχομένως ο όρος μπλοκμπαστερ να περιέγραψε στη συγκεκριμένη περίπτωση το συγκερασμό της διαφημιστικής ενίσχυσης και της εμπορικής απολαβής, αλλά το Χόλιγουντ είχε ήδη χρησιμοποιήσει το μοτίβο της διαφυγής προγενέστερα. Τα επικά σανδαλέπη «Μπεν-Χουρ» του Γουίλιαμ Γουάιλερ (1959), οι «Δέκα Εντολές» του Σέσιλ Μπ. ΝτεΜιλ (1956) και το «Quo Vadis» του Μέρβιν Λιρόι (1951), αποτελούν κινηματογραφικές παραγωγές που κατέστησε εμπορικά αναγκαίες ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος.
Την καλλιτεχνικά ανήσυχη δεκαετία του ‘70, εκεί που το προσωπικό όραμα δεν λογάριαζε απαραίτητα την αποδοχή, οι ταινίες καταστροφής υπήρξαν στον αντίποδα μερικές από τις μεγαλύτερες εμπορικές επιτυχίες στα ταμεία. Το «Διεθνές Αεροδρόμιο» του Τζορτζ Σιλτον προβλήθηκε το Φεβρουάριο του 1970 και έγινε η μεγαλύτερη εισπρακτική επιτυχία της χρονιάς, με κόστος 10 εκατομμυρίων δολαρίων που απέφερε τετραπλάσιο κέρδος. H «Περιπέτεια του Ποσειδώνα» του Ρόναλντ Νιμ (1972), ο «Σεισμός» του Μαρκ Ρόμπσον (1972) και «Ο Πύργος της Κολάσεως» του Τζον Γκίλερμιν (1974), είναι ενδεικτικοί τίτλοι ταινιών που συγκέντρωσαν μεγάλους σταρ της εποχής και καθήλωσαν λόγω θεάματος το κοινό. Βασικό μοτίβο όλων, η ετερόκλητη συγκέντρωση αγνώστων σε έναν κλειστό χώρο, την ώρα που υποχρεώνονται να αντιμετωπίσουν από κοινού μία απειλή, καθώς ο σκηνοθέτης παρατηρεί τις αντιδράσεις τους απέναντι στον κίνδυνο. Κάτι ανάλογο με το ετερόκλητο πλήθος που συγκεντρώθηκε σε μία αίθουσα και προβάλει την ανησυχία και σύγχυσή του στο πανί.
Τα περισσότερα μπλοκμπάστερ απατούν από τον θεατή να χρησιμοποιήσει δυο βασικές αισθήσεις, την όραση και την ακοή. Οι ιθύνοντες των στούντιο ενδεχομένως να θεωρούν παράλογο πως δυο ώρες κινηματογραφικής εκτόνωσης, απαιτούν την ενεργοποίηση περισσότερων εγκεφαλικών συνάψεων. Οι ταινίες αυτές άλλωστε έχουν περίσσεια δράσης, αίγλης, αστεριών και θεάματος, που απασχολούν την επιφάνεια και όχι το βάθος.
Σήμερα ο όρος «μπλοκμπάστερ» περιγράφει πλέον το μέγεθος των εσόδων και όχι του προϋπολογισμού. Μπλοκμπάστερ μπορεί να είναι και μία κωμωδία χωρίς να είναι υπερπαραγωγή και για να μην κινδυνολογούμε το «είδος» απέδειξε πως είναι δυνατό να είναι αρκετές φορές δημιουργικό, καινοτόμο και καλλιτεχνικά αξιόλογο. Στο χολιγουντιανό χωνευτήρι υπήρξαν εμπορικές δοκιμές που προήγαγαν την κινηματογραφική τέχνη και τεχνική. Φυσικά δεν είναι η πλειοψηφία, γι‘ αυτό και όταν ξαναπετύχετε άλλο ένα ανεγκέφαλο καλοκαιρινό μπλοκμπάστερ, θυμηθείτε πως αποτελεί εποχιακό φρούτο περιορισμένης κατανάλωσης, που εμφανίζεται μέσα σε μία συγκεκριμένη περίοδο, των διακοπών. Ό,τι κι αν σημαίνει αυτό.
INFO
Τα «Σαγόνια του Καρχαρία» προβάλλονται σε επανέκδοση από την Tulip Entertainment. Διάβστε τη γνώμη μας για την ταινία, καθώς και ώρες/αιθουσες προβολών εδώ.
