Στον διόλου ιδανικό κόσμο που ζούμε ο Σεργκέι Λοζνίτσα δεν χρειάζεται ιδιαίτερες συστάσεις. Η πλούσια εργογραφία του, που συνδυάζει αριστοτεχνικά την λακωνική παρατήρηση με την ιστορία όπως εκφράζεται μέσα από το αρχείο, έχει πολλάκις αγγίξει την κορυφή του σύγχρονου ντοκιμαντέρ. Αναλύοντας τις τρέχουσες εξελίξεις στην πατρίδα του και την ευρύτερη περιοχή, πολλές φορές μέσα από το πρίσμα του σοβιετικού (κυρίως) παρελθόντος, έχει αναδειχθεί σε μία απ΄τις σημαντικότερες φωνές του σύγχρονου ευρωπαϊκού σινεμά. Παράλληλα, όποτε το επιτρέπουν οι συνθήκες τουλάχιστον, δοκιμάζεται στο πεδίο της μυθοπλασίας, δίνοντας κι εκεί σταθερά αξιόλογες δουλειές. 

Οι «Δύο Εισαγγελείς» που έρχονται στις αίθουσες την Πέμπτη 5 Φεβρουαρίου, δεν αποτελούν εξαίρεση. Ο Λοζνίτσα διασκευάζει το ομότιτλο μυθιστόρημα του Γκιόργκι Ντεμίντοφ, ζωντανεύοντας στην μεγάλη οθόνη έναν ντοστογεφσκικών απολήξεων πολιτικό εφιάλτη. Το φιλμ συνδιαλέγεται ανοιχτά με το σήμερα για  τους κινδύνους της επανεμφάνισης του σταλινικού ολοκληρωτισμού, όχι μόνο στο Κρεμλίνο αλλά σε κάθε πολιτεία όπου η δικαιοσύνη μοιάζει λιγότερο με κοινωνική αξία και περισσότερο με διαδικασία στα χέρια όσων ασκούν τον έλεγχό της. 

Κατ' αρχάς και για να είμαι ειλικρινής δεν είχα ξανακούσει τίποτα για το συγγραφέα των «Δύο Εισαγγελέων».

Ο Γκιόργκι Ντεμίντοφ ήταν ένας φυσικός, βοηθός του νομπελίστα Λεβ Λαντάου, αν τον γνωρίζετε. Ήταν πολύ νέος όταν συνελήφθη το 1938 στο Χάρκοβο, με συνέπεια να περάσει 14 χρόνια στα γκουλάγκ. Άρχισε να γράφει στα 60 του, μετά την απελευθέρωσή του, αλλά το 1980 η KGB κατάσχεσε όλα τα χειρόγραφά του. Πέθανε χωρίς να δει ούτε μια γραμμή δημοσιευμένη. Μόνο μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, η κόρη του κατάφερε να πάρει πίσω το έργο του. 

Το συγκεκριμένο μυθιστόρημα εκδόθηκε το 2008. Το έγραψε το 1968, δηλαδή 40 χρόνια πριν την έκδοσή του. Γι' αυτό δεν τον γνωρίζει κανείς, παρά μόνο ίσως κάποιοι κριτικοί λογοτεχνίας ή άνθρωποι που ενδιαφέρονται για τη λογοτεχνία των γκουλάγκ. Δεν είναι τόσο γνωστός όσο ο Σολζενίτσιν ή ο Βαρλάμ Σαλάμοφ. Αγόρασα τα βιβλία του γιατί τρία από τα μυθιστορήματά του εκδόθηκαν από έναν εκδοτικό που δημοσιεύει αποκλειστικά απομνημονεύματα ανθρώπων που φυλακίστηκαν στα γκουλάγκ απ' το σοβιετικό καθεστώς.

Τι ήταν αυτό μέσα στο έργο του όμως που οδήγησε στους «Δύο Εισαγγελείς»;

Για μένα, η ανάγνωση αυτών των βιβλίων ήταν μια πράξη αναστοχασμού. Πιστεύω ότι αυτός ο αναστοχασμός δεν συνέβη ποτέ ουσιαστικά στην κοινωνία μας - κι όταν λέω «κοινωνία μας» εννόω τις 15 χώρες που κάποτε αποτελούσαν τη Σοβιετική Ένωση. Χώρες με κοινή ιστορία, η οποία δεν έχει αναλυθεί ποτέ σε βάθος. Είναι εξαιρετικά επικίνδυνο να μην αναλύεις την ιστορία σου. Μόλις το 2024 εκδόθηκε ο έκτος και τελευταίος τόμος των έργων του Ντεμίντοφ από το Μουσείο Γκουλάγκ. Χρειάστηκε τόσος καιρός, και φυσικά τα βιβλία του μεταφράζονται μόλις τώρα για πρώτη φορά στα Γαλλικά, Ιταλικά και Γερμανικά. Αν κοιτάξετε πώς αναβιώνει σήμερα ο Σταλινισμός στη Ρωσία, θα καταλάβετε γιατί είναι επιτακτική ανάγκη να αγγίζουμε αυτά τα θέματα.

Στους «Δύο Εισαγγελείς», ο κόσμος που παρουσιάζετε μοιάζει απόμακρος.

Τι εννοείτε απόμακρος;

Είναι σχεδόν απροσπέλαστος. Με δεδομένη και την καριέρα σας στο ντοκιμαντέρ, θα έλεγα ότι μοιάζει περισσότερο με μια κλινική παρατήρηση...

Αν κατάλαβα καλά αναφέρεστε στη μέθοδο. Πάντα αναζητώ έναν τρόπο να παρουσιάζω τα γεγονότα με μια ορισμένη απόσταση, αλλά με τα κατάλληλα στοιχεία της κινηματογραφικής γλώσσας που θα επιτρέψουν στο θεατή να μπει σιγά-σιγά μέσα στην ιστορία. Για εμένα αυτή η απόσταση στην παρατήρηση είναι πάρα πολύ σημαντική. Υπάρχει μια παγίδα στον πολιτισμό μας: όταν ορίζουμε ή περιγράφουμε κάτι, σταματάμε να το βλέπουμε πραγματικά. Όταν περιγράφεις κάτι, σου γίνεται γνωστό και χάνεις την εικόνα, χάνεις τη στιγμή.

Χρησιμοποιώ τον όρο otstranenie (ανοικείωση) του Σκλόφσκι. Σημαίνει να κάνεις ένα βήμα έξω από το αντικείμενο που παρατηρείς. Αυτή η απόσταση επιτρέπει στον θεατή να εισχωρήσει στην ιστορία αργά και ουσιαστικά, χωρίς να καθοδηγείται από εύκολα συναισθήματα.

Σύμφωνα και με το παραπάνω πως βλέπετε εσείς τον πρωταγωνιστή σας, σαν τραγική φιγούρα ή σαν ένα αφελή ιδεαλιστή;

Το αν είναι αφελής εξαρτάται από τη δική μας οπτική. Εμείς έχουμε τη γνώση του τι σήμαινε Σταλινισμός, οπότε ξέρουμε το τέλος. Για έναν θεατή όμως που δεν γνωρίζει τι σημαίνει μια «κοινωνία τρόμου» ο ήρωας είναι κάποιος που παλεύει για τη δικαιοσύνη. Πολλοί Αμερικάνοι θεατές για παράδειγμα, πιστεύουν σε αυτόν μέχρι το τέλος και απογοητεύονται στο φινάλε γιατί δεν έχουν την ιστορική γνώση. Στα μάτια τους είναι ένας άνθρωπος που παλεύει με το σύστημα.

Για μένα ανήκει στην πρώτη γενιά σοβιετικών παιδιών που μεγάλωσαν με την υπόσχεση ενός λαμπρού, δίκαιου μέλλοντος. Πιστεύει στη δικαιοσύνη όπως ένας άνθρωπος που πάει στο δικαστήριο και περιμένει από τον δικαστή να είναι δίκαιος. Αυτό για εμάς είναι «αφέλεια», αλλά ο γέρος φυλακισμένος στην αρχή της ταινίας δεν το καταλαβαίνει. Ακόμη και οι παλιοί κρατούμενοι πίστευαν ότι το σύστημα μπορούσε να διορθωθεί αν το μάθαινε ο Στάλιν. Είναι το σύνδρομο του «Ηλίθιου» του Ντοστογιέφσκι, που είχε φτάσει στη Ρωσία από την Ελβετία: κάποιος που βρίσκεται σε έναν κόσμο χωρίς να γνωρίζει τους κανόνες του. 

Μετά από πολλά χρόνια στο ντοκιμαντέρ, επιστρέφετε στη μυθοπλασία. Το πρώτο σκέλος της ερώτησης είναι γιατί τόσος καιρός;

Η απάντηση είναι πολύ απλή, γιατί το 2018 μετά το «Donbass» ξεκινήσαμε την προετοιμασία για μια επική παραγωγή που θα είχε τίτλο «Babi Yar» και θυμάστε φυσικά τι έγινε μετά. Στα χρόνια του COVID ήταν απλά αδύνατο... Είχαμε προγραμματίσει 7000 κομπάρσους, πώς να γυρίσεις κάτι τέτοιο τότε; 

Μετά το προγραμματίσαμε για το 2022, αλλά και πάλι νομίζω γνωρίζετε τι έγινε. Όταν άρχισε ο πόλεμος έπρεπε να αλλάξω τα σχέδιά μου. Μέσα σε αυτά τα χρόνια γύρισα έξι ντοκιμαντέρ... 

Ναι είστε αλήθεια πολύ παραγωγικός. Μια απ' τις πιο ενδιαφέρουσες δουλειές που είδα τελευταία ήταν το «09.05.2022» στο οποίο είστε παραγωγός.

Σας ευχαριστώ πολύ! Είναι από μια πολύ ενδιαφέρουσα νεαρή σκηνοθέτη που πλέον έφυγε απ' τη Ρωσία και ζει στο Τσερνίγκοφ.

Υπάρχουν πιστεύετε πράγματα για τα οποία θα ήταν αδύνατο να αγγίξετε ή να μιλήσετε γι' αυτά μέσα απ' το ντοκιμαντέρ αλλά απολύτως δυνατό μέσω μιας μυθοπλασίας; Και το ανάποδο φυσικά.

Ναι εννοείται, πάρα πολλά πράγματα. Οι «Δύο Εισαγγελείς» για παράδειγμα, λειτουργούν ως δίπτυχο με το ντοκιμαντέρ μου «Η Δίκη» (2018), που αναφέρεται σε μια πραγματική δίκη που έγινε το 1930. Εκεί βλέπουμε τι συνέβαινε στο προσκήνιο των σταλινικών δικαστηρίων, με αθώους ανθρώπους να κατηγορούνται άδικα για ένα υποτιθέμενο πραξικόπημα. Όμως, κανείς δεν κατέγραψε τι συνέβαινε στα κελιά, στο σκοτάδι των φυλακών. Η μυθοπλασία μού επιτρέπει να φωτίσω αυτή τη «σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού». Υπάρχουν ηθικοί περιορισμοί στο τι μπορείς να δείξεις στην πραγματική ζωή μέσω ενός ντοκιμαντέρ. Το ίδιο φυσικά και στη μυθοπλασία όπου η αισθητική που επιτρέπει να διερευνήσεις διαφορετικά ένα θέμα. Κι εκεί όμως είναι μια διαδικασία αυτοφαγής, μπορείς να γυρίσεις τα πάντα πια, αλλά το τι μπορείς να δείξεις γίνεται ζήτημα αισθητικής. 

Στην συνέντευξη γίνεται λόγος την προηγούμενη αφηγηματική ταινία του Λοζνίτσα, το «Donbass» (στα ελληνικά «Η Δύναμη της Αλήθειας») και στο ντοκιμαντέρ «09.05.2022» της Nicole Philmon, αμφότερα σθεναρά προτεινόμενα σε όσους ιντριγκάρονται από το έργο του σκηνοθέτη (ή από μια ψύχραιμη αλλά ακριβή αποτύπωση του κλίματος που επικρατεί στην πρώην Σοβιετική Ένωση). 

INFO
Η ταινία «Δύο Εισαγγελείς» θα προβάλλεται στις αίθουσες από την Πέμπτη 5 Φεβρουαρίου σε διανομή Filmtrade.